THU LEH HLA HLUTNA

Written by

Centenary C. Lalzahawma

Columnist, Explore Mizoram

            Thu leh hla hi hnam vénghimtu, kulh bang ngêt thei lo leh tuiêk ve thei lo, chatuan daih awm chhun a ni.

            Thu leh hla (literature) kan tih hian a huam zau hle a. Hmânlai kan pi leh pute hun lai aṭanga hnam thawnthu leh thlahtute chanchin (genealogy) inhrilh chhàwn (oral tradition) te, thawnthu phuahchawp (novel & fiction) te, lemchan thawnthu te, hla (poetry), hla chhama chham chi (poem) te leh a saka sak chi hla te a huam tel vek a ni. Thu leh hla hi mihring nun leh hnam hmasâwnna kawnga thil pawimawh berte zînga mî a ni. Awmze neia hla phuah leh thuziak hian mihring nun a síam ṭhàin a thlák danglam nasa thei hle bawk. Nun khalh ngiltu, hnam nun chawi sángtu leh hnam ziarang vawng nungtu a nih avàngin a hlu hle a, chhìar thiamna leh ziah thiamna hmangin kan chanchin leh nunphung ropui takte kan lo chhawm nung zêl ṭhìn. 

            A bik takin kan pi leh pute hun lai, tùnlai anga pen leh lehkha puan a awm hmaa ṭawngkáa thil sawi chhàwn leh titi hmanga thlahtute aṭanga an thlah kal zêl te hriat theih tùra thu, thawnthu, hla leh khawtláng nunphung inzirtirna ṭhà vawn nun tlatna thu ṭhà inhrilh chhâwng zêl (oral tradition) hi a ni. Tùnlai anga ziaka dah ṭhat thlap thlap a nih loh avàngte pawh a ni ang, 'Unau thawnthu sawi/hriat mah a dang' an tih ṭhin chhan pawh hi. Engkim hi chiang taka inhrilh ni mah se khua reiah chuan thuthang (rumour) anga a thanna tam tak a awm ṭhìn a ni. 

            Hmasâwnnain tuipui tui lian angin Mizote min chîm mék a, kan chùanna lawng pil mai thei dinhmuna ding reng hi engtin nge kan vènhim tâk ang le? Kan thu leh hla phuahte lah kan duh uluk lo sâwt hle a, vûr zuartu ṭhenkhatte'n an vûr zawrh ei tirha thlum êm êm, ei zawh dáwn lama dal tial tial angin a ni têl hian Mizo ṭawng pawh hi keimahni Mizote ngei hian kan thuziah leh kan hla phuah/sakah kan ti dal tial tial bawk. Kan harh chhuah hmain dài kài mai theih tawh loh tui lian hlauhawm tak chuan min nang chingin kan chùanna lawng hian tui chhúng thûk takah min pilpui ve ang tih a hlauhawm hle. 

            Thu leh hla puan chhuahna atána kan hman tam ber berte chu thuziak, thusawi, hla sak/zai, film/movie sìam te hi a ni kan ti thei ang. Hêng zai thiam hla sak aṭang te, thawnthu leh thu chi hrang hrang kan chhìar aṭang te leh kan ṭawngkam chhuak hrim hrim te pawh a huam thei ang. Ṭawng hi hnam hrang kan nihzia tilangtu leh hnama min phuar khawmtu ber a ni a. Hnam ṭawng a bò chhan tam tak chu chènna hmunin a zir loh avàng te, têt tê aṭanga mahni hnam ṭawng inzirtírna kan neih tam tâwk loh avàng te a ni fo. Hetiang hi kan ram dinhmuna thil thleng mék a ni. Mizo ṭawng dik hmang thiam áiin sâp ṭawng hmang dik ngaih sànna hian ṭhangtharte rilru a luah hneh hle a, naupang tam takte zíngah Mizo ṭawng áia Sâp ṭawng thiam kan tam tawh a, changkàn dàn tùr dik taka changkăng thei ngei tùrin zirna bulṭanna (Elementary School) aṭangin Mizo ṭawng kan inzirtír nasat a ngai a, hemi kawngah hian School Education Department lama thuneitute leh zirtirtute'n ṭan kan lák nasat a ṭûl hle. Mizo thisen kái dik tak mah ni ila, Mizo ṭawng kan thiam miau loh chuan he kan ram leh hnam, kan thu leh hla humhalhna kawngah hian kè kan pên thui thei hauh lo vang. An sawi 'Se bo hnua se kawng khàr' ang kan nih loh nán kan ni tin nunah kan hnam thu leh hlate hi kan tu leh fate kan zirtir nasat a pawimawh hle.

            Tûn hnaia khawvêl changkànnain a hrin chhuah Artificial Intelligence (AI) hmanga Mizo hla chi hrang hrang an sak leh thu hrang hrang an sawi te Mizo ṭawng thlûk dik a awm meuh lo va, a thar apiang tih ve zêl chákna ṭhangtharte thinlungah hmun a luah sáng si a, thlalèra saruang mulukawlhte'n hmun hrang hranga an put darh ṭhin ang hian mi tin mai hian hmun hrang hrangah Mizo thu leh hla dik lo uchuak tak hi pu darhin kan theh darh mék a; chuvàngin, mi tin ten changkànna phèna chhiatna nasa tak lo thleng mék hi pawm dàn chintâwk kan thiam a, theh darh tùr chin tâwk kan thiam a pawimawh hle mai. Chutiang ni lova mahni hmakhua chauh ngaihtuah a, kan hnam hmakhua kan ngaihtuah tel loh chuan kan thu leh hla hlutna tihniamtu a ni ngei ang. Tûn dinhmuna Mizo ṭawng thlûk dik lo tak taka kan theh darh, a dik lohna kan hriat chìan êm êm si te hi khua reiah chuan a dik lohna hre lova dik tlata ngaihna kan neih hun a thleng ang a, kan hnam tán thil pawi tak thlentírtu a ni thei dáwn a, thin chìn ṭhan ṭha lo tak a ni.

            Thu leh hlaah hian hla hlutna leh ngaih sànna hian mîte rilru-ah hmun a chang sáng fál hle a. Chutih rual erawh chuan thu erawhin ngaihhlut a hlawh lêm lo. A hlut dàn inang lo mah se, hlu bîk leh hlu lo bîk a awm thei lo vang.  Fapa tlàn bo chanchin hre chiang hle chung hian fapa tlàn bó lo zâwk, fapa ṭha tak a nih avànga ngaihtuah ngaia ruat lo fapa rangkachak hlutna kan hmaih palh thei lo vang.

            Sipai rálthuam ṭha tak takte ni lovin thu leh hla zâwk hian hnam vènhimna kawngah kawngro a su thui zâwk a, natna hlauhawm pui puiin a ngam loh leh thihna meuh pawhina a hneh theih loh chu thu leh hla tho hi a ni. Chuvàngin thu ho mai mai buaipui lovin, kan Mizo thu leh hla pi pute'n min hnutchhiah vawnhim nacháng hriat leh ṭhangtharte hriat thiam theih tùra rahbi thar síamtu nih kan tum tùr a ni.